Konsultacje społeczne – o co chodzi?

Konsultacje społeczne to proces pozyskiwania od obywateli, instytucji czy organizacji opinii na temat proponowanych przez administrację aktów prawnych, inwestycji lub innych przedsięwzięć, które będą miały wpływ na życie mieszkańców.

Konsultacje społeczne przeprowadza się w celu:

  • zapewnienia mieszkańcom uczestnictwa w procesie podejmowania rozstrzygnięć bezpośrednio wpływających na sposób i jakość ich życia
  • aktywizacji środowisk lokalnych, rozwoju samorządności i kształtowania poczucia odpowiedzialności za funkcjonowanie miasta
  • polepszania współpracy organów gminy z mieszkańcami oraz wzmacniania i realizowania idei leżącej u podstaw tworzenia wspólnoty samorządowej
  • zbierania opinii, uwag i propozycji w określonej sprawie dla wyboru optymalnych rozwiązań

Etapy procesu konsultacji społecznych:

  • informowanie o zamierzenia/planach
  • prezentacja poglądów na sposoby rozwiązania problemu
  • wymiana opinii
  • znajdowanie rozwiązań
  • informowanie o finalnej decyzji

Podstawą do przeprowadzenia konsultacji społecznych są przepisy ustaw:

  • o samorządzie gminnym z 8 marca 1990 roku
  • o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie z 24 kwietnia 2003 roku
  • o urzędowych nazwach miejscowości i obiektów fizjograficznych z 29 sierpnia 2003 r.
  • o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym z dnia 27 marca 2003 r.
  • o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko z dnia 3 października 2008 r.
  • o zasadach prowadzenia polityki rozwoju z dnia 6 grudnia 2006 roku (Dz. U. nr 227, poz. 1658)
  • o pomocy społecznej z dnia 12 marca 2004 roku (Dz. U. z 2004, nr 64 poz. 593)
  • o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy z dnia 20 kwietnia 2004 roku, (Dz. U. z 2004, nr 99, poz. 1001 z pózn. zm.)

Konsultacje społeczne – co to jest?

Jest to proces, podczas którego przedstawiciele władz:

  • informują obywateli o swoich planach
  • zasięgają opinii obywateli na temat tych planów przy wykorzystaniu różnych narzędzi
  • prowadzą dyskusję z obywatelami nt. proponowanych zmian, postulatów itp.
  • podejmują ostateczne decyzje co do planowanych działań
  • uzasadniają uwzględnienie lub odrzucenie propozycji i postulatów obywateli

Należy pamiętać, że konsultacje społeczne nie mają charakteru referendum, czyli głosy i opinie wyrażane podczas konsultacji nie są wiążące dla samorządu. Jednak lekceważenie głosu obywateli może prowadzić do sytuacji, w której konsultacje są postrzegane wyłącznie jako formalność, bo decyzje i tak są podjęte przed ich ogłoszeniem. To skutkuje zniechęceniem obywateli do uczestnictwa w konsultacjach.

Z kim można prowadzić konsultacje?

Uczestnikami działań konsultacyjnych są członkowie danej społeczności. Jednakże ze względu na przedmiot konsultacji mogą one być przeprowadzane z:

  • ogółem społeczności (np. mieszkańcy całej gminy)
  • różnymi grupami obywateli zainteresowanymi danym przedmiotem konsultacji (np. mieszkańcy danego osiedla, osoby niepełnosprawne, rodzice dzieci ze szkoły)
  • przedstawicielami organizacji reprezentujących dane środowisko (np. organizacje zajmujące się pomocą społeczną)
  • radą działalności pożytku publicznego (jeśli istnieje) w zakresie spraw dotyczących działalności pożytku publicznego określonej w art. 4 ustawy OPP

Do procesu konsultacji mogą być włączani eksperci z danej dziedziny, których może wskazywać zarówno strona samorządowa, jak również mieszkańcy lub ich przedstawiciele.

Co można konsultować?

W zasadzie samorząd może konsultować wszelkie podejmowane przez siebie decyzje, np.:

  • akty prawa miejscowego (projekty nowych uchwał, projekty zmian istniejących uchwał)
  • plany dotyczące inwestycji (zwłaszcza tych, które mają znaczący wpływ na życie mieszkańców)
  • procedury , tworzenie, likwidację i zasady działania jednostek organizacyjnych (np. powstanie straży miejskiej lub gminnej, likwidacja szkoły)

Szczególnie istotne są konsultacje dotyczące decyzji i dokumentów o charakterze strategicznym (strategie rozwoju gminy, kluczowe wieloletnie inwestycje itp.)

Co trzeba konsultować?

Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie określa w art. 5 formy współpracy samorządu i organizacji pozarządowych wskazując wśród nich:

  • konsultowanie z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami wymienionymi w art. 3 ust. 3 projektów aktów normatywnych w dziedzinach dotyczących działalności statutowej tych organizacji;
  • konsultowanie projektów aktów normatywnych dotyczących sfery zadań publicznych, o której mowa w art. 4, z radami działalności pożytku publicznego, w przypadku ich utworzenia przez właściwe jednostki samorządu terytorialnego.

Ponadto ustawa ta nakłada na jednostki samorządu obowiązek określenia w drodze uchwały, szczegółowego sposobu konsultowania z radami działalności pożytku publicznego lub organizacjami pozarządowymi i podmiotami wymienionymi w art. 3 ust. 3 projektów aktów prawa miejscowego w dziedzinach dotyczących działalności statutowej tych organizacji (art. 5 ust. 5).

W art. 5a Ustawy zawarte są przepisy dotyczące programu współpracy samorządu z organizacjami pozarządowymi. Określają one konieczność konsultacji projektu programu współpracy. Konsultacje te powinny być przeprowadzone zgodnie z uchwalonym sposobem prowadzenia konsultacji, o którym mowa w art. 5 ust. 5). Dodatkowo w treści programu współpracy powinna zostać zawarta informacja o sposobie powstawania programu oraz przebiegu konsultacji.

Korzyści z przeprowadzania konsultacji?

Konsultacje społeczne pozwalają na:

  • dostosowanie decyzji władz do potrzeb obywateli
  • podnoszenie jakości decyzji podejmowanych przez przedstawicieli władz
  • zwiększenie zaangażowania mieszkańców w życie publiczne
  • poznawanie potrzeb i oczekiwań środowisk (zarówno przez władzę, jak też przez innych obywateli) a przez to budowanie wzajemnego zrozumienia

Przepisy regulujące konsultacje

Przepisy związane z prowadzeniem konsultacji społecznych na poziomie samorządowym są zwarte w kilku ustawach:

  • Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie z 24 kwietnia 2003 r. (Dz.U. 2003 nr 96 poz. 873)
  • Ustawa o samorządzie gminnym z 8 marca 1990 r. (Dz.U. 1990 nr 16 poz. 95)
  • Ustawa o samorządzie powiatowym z 5 czerwca 1998 r. (Dz.U. 1998 nr 91 poz. 578)
  • Ustawa o samorządzie województwa z 5 czerwca 1998 r. (Dz.U. 1998 nr 91 poz. 576)

Relacje JST i NGO a komunikacja między nimi

Organizacja pozarządowa – partner czy zleceniobiorca?

Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie określa w art. 5 ust. 2 formy współpracy pomiędzy organami administracji publicznej a organizacjami pozarządowymi. Współpraca ta odbywa się w szczególności w następujących formach:

  1. zlecania organizacjom pozarządowym oraz podmiotom wymienionym w art. 3 ust. 3 realizacji zadań publicznych na zasadach określonych w ustawie;
  2. wzajemnego informowania się o planowanych kierunkach działalności;
  3. konsultowania z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami wymienionymi w art. 3 ust. 3 projektów aktów normatywnych w dziedzinach dotyczących działalności statutowej tych organizacji;
  4. konsultowania projektów aktów normatywnych dotyczących sfery zadań publicznych, o której mowa w art. 4, z radami działalności pożytku publicznego, w przypadku ich utworzenia przez właściwe jednostki samorządu terytorialnego;
  5. tworzenia wspólnych zespołów o charakterze doradczym i inicjatywnym, złożonych z przedstawicieli organizacji pozarządowych, podmiotów wymienionych w art. 3 ust. 3 oraz przedstawicieli właściwych organów administracji publicznej;
  6. umowy o wykonanie inicjatywy lokalnej na zasadach określonych w ustawie;
  7. umów partnerstwa określonych w ustawie z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2009 r. Nr 84, poz. 712 i Nr 157, poz. 1241)

Niestety bardzo często współpraca jednostek samorządu terytorialnego i organizacji pozarządowych ogranicza się do punktu 1, czyli zlecania realizacji zadań publicznych. To głównie na takiej formie współpracy zależy wielu organizacjom, ponieważ dzięki niej mogą otrzymywać środki na realizację swoich działań. Wiele z nich nie angażuje się w inne formy współpracy argumentując to brakiem czasu lub niewystarczającym dostępem do informacji. Taka sytuacja powoduje, że relacje administracji z organizacjami pozarządowymi mają charakter „zleceniodawca-wykonawca”. Nie są to relacje partnerskie, a to utrudnia skuteczną komunikację i partnerski dialog. Rola wykonawcy zleceń administracji „stawia pod znakiem zapytania pozycję sektora pozarządowego jako reprezentanta społeczeństwa obywatelskiego, odgrywającego rolę rzeczywistego pośrednika między obywatelem, państwem i władzą – i służącego obywatelowi. Obnaża także słabość kondycji lokalnego dialogu obywatelskiego (…)”1

Formy współpracy a rzeczywisty dialog ułatwiający przygotowanie i prowadzenie konsultacji społecznych

Warto zwrócić uwagę na wykorzystanie partnerskich form współpracy między JST a NGO do tworzenia warunków sprzyjających konsultacjom społecznym. Formy te znajdują się (najczęściej niemalże skopiowane żywcem z Ustawy) w prawie każdym programie współpracy JST z NGO. Jeśli ich tam nie ma, to należy o nie zadbać podczas konsultowania projektu programu współpracy.

  • Wzajemne informowanie się o planowanych kierunkach działań – jest to zobowiązanie obustronne: nie tylko JST powinny informować organizacje, ale także organizacje powinny informować samorząd o planowanych działaniach. Aby to było możliwe potrzebne są:
    • Czas na przygotowanie informacji
    • Wiedza na temat osób, którym takie informacje należy przekazywać
    • Wzajemna otwartość na przekazywanie informacji
    • Informacje zwrotne – otrzymana informacja nie powinna pozostać bez odpowiedzi
  • Konsultowanie z organizacjami pozarządowymi i radami działalności pożytku publicznego odpowiednich aktów normatywnych (art. 5 ust. 2 p. 3 i 4) – ten zapis wprost określa konsultacyjną rolę organizacji lub ich reprezentacji (rady). Warto korzystać z tego zapisu i egzekwować go. Ułatwi to między innymi:
    • Śledzenie procesów uchwałodawczych odbywających się w samorządzie i upominanie się o konsultacje, jeśli projekty aktów normatywnych obejmują dziedziny dotyczące działalności statutowej organizacji
    • Powołanie rady działalności pożytku publicznego pod warunkiem, że będzie ona autentyczną reprezentacją środowiska organizacji pozarządowych – jej głos ma wówczas szansę być wyraźnym i słyszalnym
    • Odpowiadanie i aktywny udział w procesie konsultacji – niestety często organizacje nie odpowiadają na zapytania lub nie biorą udziału w spotkaniach organizowanych w ramach konsultacji
  • Udział w pracach zespołów doradczych i inicjatywnych – wykorzystanie tej formy współpracy w kontekście konsultacji społecznych może mieć trojaki charakter:
    • Zgłaszanie potrzeby zorganizowania konsultacji społecznych podczas prac tego typu zespołów
    • Inicjowanie przez organizacje powstania doraźnych zespołów, których zadaniem będzie przygotowanie i przeprowadzenie konsultacji w określonym temacie
    • Stworzenie stałego zespołu ds. konsultacji społecznych

Narzędzia wykorzystywane w procesie konsultacji społecznych

Konsultacje społeczne z mieszkańcami mogą być prowadzone w różny sposób. Najczęściej spotykane rozwiązania to:

  • publikacja propozycji ze strony samorządu na stronie internetowej
  • możliwość odnoszenia się do propozycji samorządu poprzez wypełnienie formularza konsultacji, odesłanie pocztą tradycyjną, emailem lub pozostawienie w urzędzie
  • możliwość zabrania głosu poprzez interaktywny formularz na stronie internetowej
  • spotkania konsultacyjne, podczas których głos mogą zabierać wszyscy uczestnicy
  • debaty publiczne z udziałem ekspertów lub osób reprezentujących różne stanowiska, które dają możliwość zapoznania się z różnymi ujęciami danego tematu
  • badania opinii publicznej (ankiety, sondaże)
  • tworzenie międzysektorowych zespołów problemowych
  • tworzenie społecznych rad ds. określonych problemów czy zagadnień
  • opinie ciał reprezentatywnych (np. rady działalności pożytku publicznego)
  • imprezy plenerowe

Jak zwiększyć skuteczność stosowanych narzędzi?

O skuteczności zastosowanych narzędzi konsultacyjnych decyduje kilka czynników:

  • dostosowanie ich do potencjalnych uczestników konsultacji (np. osobom pracującym łatwiej przyjść na spotkanie w godzinach popołudniowych)
  • wykorzystywanie kilku narzędzi w procesie konsultacji, aby każdy z potencjalnych uczestników mógł wybrać to, które jest dla niego najodpowiedniejsze
  • zapewnienie wsparcia w procesie konsultacji dla osób, które mogą mieć trudności w korzystaniem z konkretnego narzędzia (tu duża rola organizacji pozarządowych
  • zapewnienie odpowiedniej ilości czasu na przeprowadzenie konsultacji
  • rzetelne i skuteczne informowanie o konsultacjach oraz sposobie włączenia się w nie
  • dokonywanie ewaluacji procesu konsultacji i wyciąganie wniosków na przyszłość

Obowiązki organizacji pozarządowych w zakresie konsultacji

Przepisy nie określają obowiązków ustawowych dla organizacji pozarządowych w kontekście konsultacji społecznych. Warto jednak zadbać o spełnienie kilku podstawowych standardów związanych z rolą organizacji w konsultacjach:

  • udzielanie odpowiedzi na kierowane zapytania (nawet przesłanie odpowiedzi „brak uwag” będzie ważną informacją)
  • branie udziału w spotkaniach konsultacyjnych przez kompetentnych przedstawicieli organizacji
  • włączanie się w prace ciał i zespołów doradczych i konsultacyjnych o charakterze międzysektorowym
  • tworzenie i włączanie się w działalność partnerstw i innych form współpracy między organizacjami pozarządowymi w celu wypracowywania wspólnych stanowisk

Czego potrzebuje organizacja, by skutecznie brać udział w konsultacjach?

Organizacje pozarządowe, która chcą brać aktywny i znaczący udział w procesie konsultacji społecznych powinny zadbać o kilka podstawowych elementów, które to umożliwią:

  • czas – przygotowanie się i udział w konsultacjach wymagają czasu; niestety w wielu organizacjach ich zarządy zajmują się wszystkimi, nawet najdrobniejszymi sprawami przez co nie mają czasu na zaangażowanie się w procesy, które mogą mieć dla nich strategiczne znaczenie
  • wiedza – obejmuje ona zarówno kwestie merytoryczne związane z przedmiotem konsultacji (identyfikacja i rzetelne dane nt. problemu, możliwości działań itp.), jak również kwestie formalne i proceduralne (w tym znajomość przepisów)
  • współpraca – tworzenie partnerstw, koalicji, federacji czy doraźna współpraca z innymi organizacjami w celu zajmowania wspólnego silnego stanowiska w konsultacjach społecznych
  • otwartość na dyskusje i zmiany – często wiąże się to z gotowością do kompromisów i rezygnacji z dotychczasowych interesów organizacji na rzecz interesu wspólnego

Pomocne może okazać się również nawiązywanie współpracy i korzystanie ze wsparcia ekspertów z danych dziedzin, ponieważ nie zawsze jest możliwe osiągnięcie wystarczającego poziomu wiedzy merytorycznej członków organizacji czy jej zarządu. Poza tym korzystanie z opinii zewnętrznych ekspertów podnosi wiarygodność organizacji i jej postulatów.

Co utrudnia proces konsultacji?

Niekorzystanie na proces konsultacji może wpływać wiele czynników.

„Grzechy” ze strony przedstawicieli władzy:

  • traktowanie konsultacji jako formalność, która nic nie wnosi, bo decyzje i tak zostały podjęte
  • niedostosowanie narzędzi konsultacji do możliwości grup, z którymi prowadzone są konsultacje (np. źle dobrane godziny spotkań)
  • nieuwzględnianie głosów i opinii zebranych podczas konsultacji
  • brak uzasadnienia uwzględnienia lub odrzucenia opinii zebranych podczas konsultacji
  • zbyt krótki czas na przeprowadzenie konsultacji społecznych
  • niewystarczające informowanie o konsultacjach
  • zbyt sformalizowany sposób prowadzenia konsultacji
  • skomplikowany i niezrozumiały język używany w procesie konsultacji

„Grzechy” organizacji pozarządowych:

  • dbanie wyłącznie o interesy swojej organizacji
  • chęć zachowania status quo i niechęć do „przeciwstawiania się” władzy (często związane z obawą o utratę dotacji, które organizacja otrzymuje od lat)
  • brak rzetelnej wiedzy na temat przedmiotu konsultacji oraz procedur związanych z ich przebiegiem
  • brak zaangażowania w działania konsultacyjne (brak odpowiedzi pisemnych, brak uczestnictwa w spotkaniach itp.)
  • kierowanie się stereotypami nt. władz
  • znajomość problemów będących przedmiotem konsultacji często ograniczona jest do wąskiego zakresu np. potrzeb podopiecznych danej organizacji (nie obejmuje innych osób o podobnych problemach)
  • upolitycznienie konsultacji (np. kwestionowanie propozycji władz nie ze względu na ich jakość, tylko po to, żeby pokazać, że ta władza nie umie rządzić i trzeba wybrać inną)
  • założenie, że organizacje jako podmioty społeczne mają zawsze rację, a władza powinna poddać się tej racji

Co utrudnia komunikację w procesie konsultacji społecznych?

Złe praktyki i błędy popełniane podczas konsultacji społecznych, które utrudniają zaangażowanie mieszkańców:

  • Upolitycznienie problemu – konsultacje nie służą znalezieniu dobrych dla mieszkańców rozwiązań, ale rywalizacji politycznej. Nie zawsze taki ton konsultacjom nadaje władza, często robią to także organizacje pozarządowe chcąc doprowadzić do kompromitacji danej władzy lub osłabienia jej pozycji.
  • Niezrozumiały język – dotyczy to szczególnie dokumentów prawnych. Podczas konsultacji z mieszkańcami lepiej konsultować materiały opracowane zrozumiałym dla nich językiem, określające problemy, kroki do wykonania, zakładane efekty itp.
  • Zbyt mało czasu – prowadzenie konsultacji w ostatniej chwili, często pod presją jakiegoś terminu (np. uzyskania dofinansowania itp.)
  • Interes wąskiej grupy – mieszkańcy nie widzą sensu zaangażowania się w konsultacje, bo uznają, że one ich nie dotyczą.
  • Narzucanie mieszkańcom swojego punktu widzenia – dotyczy to zarówno władz, jak i organizacji pozarządowych, co często skutkuje wrażeniem, że trzeba opowiedzieć się po jednej ze stron. Blokuje to możliwość poszukiwania nowych lub kompromisowych rozwiązań. Często wynika to z przywiązania do swoich pomysłów i uznawania ich za jedynie słuszne.
  • Skrajności i brak skłonności do współpracy – bardzo często konsultacje sprowadzane są do protestu przeciwko jakiejś propozycji lub decyzji władz.
  • Martwe narzędzia – np. portale czy fora internetowe, którymi nikt się nie zajmuje zniechęcają do korzystania z nich w procesie konsultacji.

Jakie więc mają być konsultacje?

Siedem zasad konsultacji:

  1. DOBRA WIARA – Konsultacji prowadzone są w duchu dialogu obywatelskiego. Strony słuchają się nawzajem, wykazując wolę zrozumienia odmiennych racji.
  2. POWSZECHNOŚĆ – Każdy zainteresowany tematem powinien móc dowiedzieć się o konsultacjach i wyrazić w nich swój pogląd.
  3. PRZEJRZYSTOŚĆ– Informacje o celu, regułach, przebiegu i wyniku konsultacji muszą być powszechnie dostępne. Jasne musi być, kto reprezentuje jaki pogląd.
  4. RESPONSYWNOŚĆ – Każdemu, kto zgłosi opinię, należy się merytoryczna odpowiedź w rozsądnym terminie.
  5. KOORDYNACJA – Konsultacje powinny mieć gospodarza odpowiedzialnego za konsultacje tak politycznie jak organizacyjnie. Powinny one być odpowiednio umocowane w strukturze administracji.
  6. PRZEWIDYWALNOŚĆ – Konsultacje powinny być prowadzone od początku prac nad zmianą i od początku procesu legislacyjnego. Powinny być prowadzone w zaplanowany sposób i w oparciu o czytelne reguły.
  7. POSZANOWANIE INTERESU OGÓLNEGO – Choć poszczególni uczestnicy konsultacji mają prawo przedstawiać swój partykularny interes, to ostateczne decyzje podejmowane w wyniku przeprowadzonych konsultacji powinny reprezentować interes publiczny i dobro ogólne.

Siedem Zasad Konsultacji zostało zarekomendowane w programie „Lepsze regulacje 2015” jako dokument zalecany do stosowania w Ministerstwach.

Redakcja Portalu

Fundacja Lokalnych Inicjatyw Społecznych

Perseusza 13, 67-200 Głogów
Tel/Fax: +48 76 832 18 04
E-mail: flis@flis.org.pl

Pon-Pt: 09.00-19.00
Weekend: Nieczynne

Umów się na spotkanie

Demo

Masz pytania? Potrzebujesz wsparcia?

Fundacja Lokalnych Inicjatyw Społecznych

KRS 0000368272
Data utworzenia 04.11.2010

NIP 693-216-51-74
REGON 021410256

Alior Bank oddział Głogów:
64 2490 0005 0000 4500 6942 1544

X
X